Ses Bilgisi

Genel Konu Bankası Manşet Türkçe Günlük Planlar
  1. Büyük ünlü uyumu
  2. Kaynaştırma harfleri
  3. Ses düşmesi
  4. Ünlü daralması
  5. Ses türemesi
  6. Ünsüz yumuşaması
  7. Ünsüz Sertleşmesi
  8. Ulama
  9. Vurgu

BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU

 DÜZYUVARLAK
 GenişDarGenişDar
Kalınaıou
İnceeiöü

Kalınlık incelik uyumudur. İlk hecedeki ünlü kalınsa sonraki hecelerdeki ünlü de kalın, inceyse ince ünlü olur.

A,I,O,U                   A,I,O,U

E,İ,Ö,Ü                   E,İ,Ö,Ü

Öğütlerimiz           Öğretmenim        Öğrenci           Koyunlar            Konuşmacı

Büyük Ünlü Uyumu İle İlgili Bazı Özellikler

  • Türkçe oldukları halde zamanla ses değişikliğine uğramış kelimeler büyük ünlü uyumuna uymaz.

Alma                           Elma

Ana                  Anne

Kangı                    Hangi

Kala                   Kale

Karındaş – Kardaş

  • Türkçemize yabancı dillerden girmiş bazı kelimeler büyük ünlü uyumuna uymayabilir.

İnsan      Dünya     Kitap     Gazete      Otomobil      Televizyon

Uyarı: Bazı yabancı sözcükler büyük ünlü uyumuna uyabilir.

İskele (İtalyanca)        Sosyal (Fransızca)     Radyo (İngilizce)     Emniyet (Arapça)

Birleşik sözcüklerde ve tek heceli sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

Kadıköy                          Türk

Gecekondu           Dört

Hanımeli              Ev

  • Bazı ekler büyük ünlü uyumunu bozar.

-Kİ: yarınki, akşamki, arabadaki

-KEN: Yaparken, koşarken

-YOR: gidiyor, sevmiyor

-LEYİN: akşamleyin, sabahleyin

-(İ)MTIRAK: yeşilimtrak, ekşimtrak

-GİL: baklagil, halamgil, turunçgil

KAYNAŞTIRMA HARFİ

Türkçe bir sözcükte iki ünlü harf yan yana gelmez. Sesli ile bir sözcükten sonra sesli ile başlayan ek getirildiğinde araya Y, Ş, S, N ünsüzlerinden biri gelir. Bu harflere kaynaştırma harfleri denir.

Bahçeye      Odanın      Kapısı       İkişer

Anasının kuzusu (tamlama ekleri) Kaleyi fethettik (-i, -e hal ekleri)

Okuyacak (gelecek zaman eki, -ecek, acak) Altışar (üleştirme eki, -er, -ar)

Okuyan (fiilden sıfat yapan ek, -en, -an)

SES DÜŞMESİ

*Sonu “k” ile bitten sözcüklere küçültme eki geldiğinde “k” ünsüzü düşer.

Küçük – cük             Küçücük

Minik – cik            Minicik

Ufak – cık             Ufacık

*Bazı iki heceli sözcükler ünlü harfle başlayan bir ek aldıktan sonra hecelerindeki dar ünlü düşer.

Karın – ım            Karnım

Şekil – i             Şekli

Kayıp – ol            Kaybol

Fikir – i            Fikri

ÜNLÜ DARALMASI

Son hecesi geniş seslilerle (a-e) bitten sözcüklere -yor eki getirildiğinde geniş sesliler daralarak ı, i, u, ü olur.

Anla – yor            Anlıyor

Yaşa – yor             Yaşıyor

Ye – yor            Yiyor

6. SES TÜREMESİ

Tek heceli bazı sözcüklere küçültme eki getirildieğisnedsli türemesi olur.

Bir – cik                Biricik

Gül – cük               Gülücük

Genç – cik               Gencecik

7. SERT SESSSİZ YUMUŞAMASI

Süreksiz sessizlerle bitten bir kelime sesliyle başlayan bir ek aldığında sondaki sert sessizler yumuşar.

P – ç – t – k

b – c – d – g – ğ

Kitap – ım           Kitabım

Ağaç – a            ağaca

Yurt – umuz            Yurdumuz

Renk – I                         Rengi

Gelecek – im                Geleceğim

Uyarı: Özel isimlerde yumuşama sadece söyleyişte olur, yazışta olmaz.

Yazılış                               Söyleniş

Gemlik’e                             Gemliğe

Zeynep’in                           Zeynebin

Ahmet’e                             Ahmede

ÜNSÜZ SERTLEŞMESİ (ÜNSÜZ BENZEŞMESİ)

Türkçe sözcüklerde sert sessizden sonra yine sert sessiz gelmelidir.

(F – S – T – K – Ç – Ş – H – P) + (c – d – g)

ç    t   k

Sokak – da            Sokakta

Türk – ce             Türkçe

Bas – gı           Baskı

Diş – ci            Dişçi

ULAMA

Ünsüz harfle bitten sözcükten sonra ünlü ile başlayan bir sözcük geldiği zaman ulama yapılır. Iki sözcük arasında noktalama işareti varsa ulama yapılmaz.

Türk askeri      Mehmet Akif Ersoy

VURGU

  1. Kurallı fiil cümlesinde vurgu yüklemden önceki sözcüktedir.

Yarın istanbul’a annemle gideceğim.

vurgu         yüklem

Annemle İatanbul’a yarın gideceğim.

vurgu   yüklem

Yarın annemle İstanbul’a gideceğim.

vurgu         yüklem

  • Devrik fiil cümleelerinde vurgu yuklemdedir. Son tren de kalktı ben yetişemeden.

Yüklem, vurgu

Döndü son kuşlar da yuvalarına.

Yüklem, vurgu

  • İsim cümlelerinde vurgu yüklemdedir. Söylediklerinin hepsi güzel.

Yüklem, vurgu

Çiçeği büyüten sevgidir.

Yüklem, vurgu

ç. “mi”li soru cümlelerinde vurgu “mi” soru ekinden önceki sözcüktedir.

Sen mi yaptın bütün bunları? Ayva çiçek açmış yaz mı gelecek?

  • Diğer soru cümlelerinde vurgu soru bildiren ögenin üzerindedir. Bana ne aldın?

Kim benimle gelmek ister?

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir